اجرای عمليات آبخيزداری در 4 سد مخزنی

الهام احمدی: معاون آبخیزداری اداره کل منابع طبیعی استان به اجرای عمليات آبخيزداری در حوضه‌های آبخیز 3 سد مخزنی کینه‌ورس‌، مشمپا و گلابر که در حال اجرا بوده اشاره کرد خبر از پایان عمليات آبخيزداری در حوضه سد تهم كه آب شرب شهر زنجان و روستاهای مسير را تأمين می‌کند داد.

کمبود منابع آبی یکی از دلایل محدودیت توسعه بخش کشاورزی، صنعت و خدمات است و آبخیزداری و آبخوان‌داری با تقویت منابع آب سطحی و زیرزمینی می‌تواند در راستای توسعه آن‌ها موثر باشد. کمبود منابع آب شیرین مهم‌ترین چالش امروز کشور و به تبع آن استان است و با توجه به این‌که کشور در منطقه خشک قرار دارد تبخیر در آن 2 برابر متوسط جهانی است.

در این بین فرسایش خاک یکی از مهم‌ترین مشکلات حوزه‌های آبخیز است که سبب از دست رفتن حاصل‌خیزی خاک و منابع ملی می‌شود.

**فرسایش خاک در ایران 3 برابر میانگین جهانی

در حال حاضر میزان فرسایش خاک در ایران حدود 17 تن در هکتار بوده که این میزان حدود سه برابر میانگین جهانی است. با توجه به این‌که میانگین شاخص جهانی فرسایش پنج تا 6 تن در هکتار است، میزان فرسایش در ایران حدود 3 برابر میانگین جهانی است.

کشورهایی که نسبت به بهره‌برداری پایدار از منابع آب، خاک و محیط زیست اقدام و از فعالیت‌هایی که منجر به تخریب و فرسایش خاک می‌شود، ممانعت می‌کنند خاک پایدار و حاصلخیزتری نیز دارند.

در این بین از جمله موارد فرسایش خاک می‌توان به عوامل آبی، بادی، فرسایش خاک اشاره کرد که البته پیشرفت تکنولوژی، توسعه ناپایدار و فعالیت‌های غیراصولی منابع انسانی،نیز در افزایش سرعت تخریب خاک و فرسایش آن تأثیر زیادی داشته است.

کارشناسان معتقدند از بین بردن پوشش گیاهی، چرای بی‌رویه، قطع درختان، کشاورزی ناپایدار، تغییر کاربری اراضی زراعی و باغات و مدیریت ناپایدار منابع خاک،اجرای طرح‌های غیر اصولی منابع آب و تغییر جریان طبیعی آب، خشکاندن تالاب‌ها و عدم توجه به حق آبه‌های زیست محیطی از عوامل فرسایش خاک محسوب می‌شوند که با دخل و تصرف انسان‌ها در طبیعت صورت می‌گیرد.

در این بین نباید از نقش تأثیرگذار عوامل زمین‌شناسی، تغییرات اقلیمی و بروز خشکسالی در ایجاد فرسایش خاک غافل شد.

به اعتقاد صاحب‌نظران از جمله شاخص‌ترین مواردی که می‌تواند در کاهش روند فرسایش خاک بسیار موثر باشد مدیریت پایدار منابع خاک، حفاظت جنگل‌ها و مراتع و اجرای طرح‌های جنگلداری و مرتع‌داری، آبخیزداری، آبخوان‌داری و عدم تخریب سرزمین نام برد.

دوستداران طبیعت آبخیزداری را الهی‌ترین نگاه به طبیعت و آبخیزدار را پزشک طبیعت یاد می‌کنند چرا که با بررسی دقیق و مطالعه علمی حوزه‌های آبخیز، دردهای آن‌ها را شناسائی و در راستای درمان آن برنامه‌ریزی می‌کند.

یکی از مباحث مهمی که همیشه منتقدان خود را داشته و در بحران کم آبی بر آن بسیار تأکید می‌شود مدیریت آب‌های سطحی است که معاون آبخیزداری اداره کل منابع طبیعی استان نیز آبخیزداری را یکی از راه‌های موثر در مدیریت آب می‌داند که از هدر رفت آب‌های سطحی، بروز سیل و فرسایش خاک جلوگیری می‌کند و از طریق ذخیره و نفوذ آب‌های سطحی در خاک سبب استفاده بهینه از حداقل بارش‌ها می‌شود.

به گفته این مسئول آبخیزداری از طریق ذخیره منابع آبی، تقویت پوشش گیاهی را به دنبال داشته و همین مسأله به کاهش بیابان‌زایی و جلوگیری از پدیده گرد و غبار کمک می‌کند طوری که فعالیت‌های بیولوژیک منجر به تثبیت خاک شده،تقویت پوشش گیاهی، تقویت سفره‌های زیرزمینی و جلوگیری از فرسایش خاک را به دنبال دارد.

جعفر بیات، معاون آبخیزداری اداره کل منابع طبیعی استان در ادامه گفت‌و‌گوی خود با روزنامه صدای زنجان در پاسخ به این سوال که آیا برای جلوگیری از بحران آب باید طرح‌هایی که نیاز به آب دارند را حذف کنیم یا خیر؟ و در مجموع راهکارهای در اولویت برای برون‌رفت از مشکل کم آبی چیست؟ این‌گونه عنوان کرد: باید در اجرای طرح‌های وابسته به آب، تأمین نیاز از طریق مدیریت مصرف، اصلاح الگوی کشت یا استفاده از آب‌های مجازی و حفاظت کمی و کیفی از منابع موجود، استفاده از سیستم آبیاری مدرن، استفاده مجدد از پساب‌ها و فاضلاب‌های تصفیه شده، اصلاح شبکه آب شهری، آبخیزداری و آبخوان‌داری، توسعه کشت و فرآوری گیاهان دارویی و کشت محصولاتی که نیاز آبی کمی دارند از جمله راهکارهای در اولویت این بخش است.

از آنجایی که بهره‌برداری بی‌رویه از ذخاير آب‌های زيرزمينی مناطق خشک و نيمه خشک، در سال‌های اخیر از طریق قنات،چاه‌های عميق و نيمه عمیق باعث افت سطح آب‌های زيرزمينی شده است، در همین زمینه معاون آبخیزداری اداره کل منابع طبیعی استان در پاسخ به این سوال که از چه روش‌هایی برای افزایش سطح آب‌های زیرزمینی می‌توان استفاده کرد، گفت: آب‌های زيرزمينی هميشه در شرايط بحرانی كم آبی نقش مؤثری ايفا كرده‌اند. چرا که این منابع جزو خالص‌ترين و تميزترين آب‌ها بوده و كمتر نياز به تصفيه و گندزدایی دارند. 

به همین منظور برای جلوگيری از افت سطح آب‌های زیرزمینی و هدررفت آب‌های سطحی اقداماتی صورت مي‌‌گيرد که از آن جمله می‌توان به تغذيه آب‌های زيرزمينی و اعمال روش‌های مدیریتی حفاظت از منابع آب اشاره کرد.

وی با بیان این‌که یکی از روش‌های موثر در تغذيه آب‌های زيرزمينی که در حال حاضر نیز در زنجان اجرایی می‌شود آبخوان‌داری است، افزود: آبخوان‌داری مجموعه‌ای از عمليات مكانيكي است كه با مهار و نفوذ سيلاب بر روی عرصه‌های آبخوان سبب احياء كمی و كيفی منابع آب و خاک می‌شود.

بیات در توضیح آبخوان نیز این‌گونه عنوان کرد: آبخوان از عرصه‌های طبیعی با رسوبات دانه درشت كه به آسانی آب را از خود عبور داده و سبب تغذيه سفره‌های آب‌های زيرزمينی می‌شوند تشکیل شده است که آبخوان‌داری نیز مديريت اين آبخوان‌هاست.

وی تغذيه مصنوعی سفره‌های آب زيرزمينی را يكی از راه‌های استفاده بهينه از آب دانست كه توسط آبخيزداران انجام می‌شود، خاطرنشان کرد: در این روش آبخیزداران با به كار بردن روش‌هایی برای نفوذ دادن آب باران و آب حاصل از ذوب برف‌ها به درون زمين از هدر رفت آب به شكل سيلاب و جاری شدن آن در سطح زمين، به ویژه در فصل‌های غیر زراعی، جلوگيری می‌کنند.

معاون آبخیزداری اداره کل منابع طبیعی استان در ادامه توضیح خود در زمینه تغذیه مصنوعی سفره‌های آب زیرزمینی توسط آبخیزداران تصریح کرد: اهميت این روش در این است كه آب می‌تواند از لايه‌های نفوذپذير زمين عبور كرده و سپس با برخورد به لايه‌های غير قابل نفوذ،آب‌های زيرزمينی را که به صورت چشمه، قنات و چاه مورد بهره‌برداری قرار می‌گيرند تقویت کند. اين عمليات وقتی اهمیت و تأثیر خود را نشان می‌دهد كه در مناطق مورد نظر، رودخانه دائمی وجود نداشته باشد. 

وی در پاسخ به سوالی در زمینه اهداف تغذیه مصنوعی سفره‌های آب‌های زیرزمینی برای جبران کاهش سطح آن‌ها بیان کرد: از جمله اهدافی که در این بخش دنبال می‌شود کنترل بیشترین شدت جریان سیل در رودخانه و کاهش اثرات مخرب آن، تغذیه و تقویت سفره‌های آب زیرزمینی، جلوگيری از کاهش سطح آب‌های زيرزمينی و کاهش هزينه‌های پمپاژ، جلوگیری از تبخیر شدن آب در سطح زمین و پيشگيری از نفوذ آب‌های شور به سفره‌های آب زيرزمينی را می‌توان عنوان کرد.

**اجرای عملیات آبخیزداری در 20 درصد از مساحت مطالعه شده استان

بیات در ادامه گفت‌وگوی خود با صدای زنجان در پاسخ به سوالی در زمینه میزان عملیات آبخیزداری انجام شده در زنجان خاطرنشان کرد: تاکنون در حدود20% از مساحت مطالعه شده استان عمليات آبخيزداری اجرایی شده و شامل انواع پروژه‌های مكانيكی، بيومكانيكی و بيولوژيكی است.در دو دهه 70 و 80 مطالعات حوزه‌ها به صورت تفصيلی‌تر در دستور كار قرار گرفت كه اين روند تاكنون ادامه داشته و تا سال 1391 تقريباً در 22% مساحت استان يعنی حدود696 هزار هكتار مطالعات تفصيلی–اجرایی انجام شده است. 

وی در ادامه یادآور شد: سابقه انجام مطالعات آبخيزداری در استان به سال 1350 مرتبط است. اندكی پس از شروع بهره‌برداری از سد سفيدرود در سال 1342، روند پر شدن مخزن آن مسئولان را نگران كرده و به فكر كنترل فرسايش و رسوب در بالا دست سد افتادند و بدين ترتيب اولين مطالعات شناسایی استان در قالب طرح حفاظت خاک و مبارزه با فرسايش در سال 1350 توسط شركت فرانسوی سوگرآ (SOGREA) انجام و نقشه‌های لازم در مقياس 50000/1 تهيه شد. 

معاون آبخیزداری اداره کل منابع طبیعی استان ادامه داد: مطالعات شناسایی آبخيزداری در حوضه زنجان‌رود با مساحت 460 هزار هكتار به عنوان دومين مطالعه انجام شده در استان می‌توان قلمداد كرد كه در سال 1362 توسط كارشناسان ستاد طرح آبخيزداری سفيدرود مستقر در زنجان انجام شد.

**پارک‌های آبخيز شهری

وی در پاسخ به این سوال که آیا اداره کل منابع طبیعی استان برای کنترل سیل و هرزآب‌ها در مناطق شهری و حفظ تفرجگاه‌های طبیعی در حوزه آبخیزداری اقدامی انجام داده است یا خیر؟ تصریح کرد: بله... احداث پارک‌های آبخيز و يا انجام عمليات آبخيزداری در حوضه‌های آبخيز شهری با این هدف در حال اجرایی شدن است.

بیات با یادآوری این‌که احداث پارک‌های آبخيز و يا انجام عمليات آبخيزداری در حوضه‌های آبخيز شهری از سال 1373 در استان مطرح و مورد مطالعه و اجرا قرار گرفت، افزود: آبخيزهای شهری، عرصه‌های مجاور و يا در برگيرنده شهرها هستند كه اجرای انواع اقدامات آبخيزداری در آن‌ها آثار قابل توجهی را به دنبال دارد که از جمله آن‌ها می‌توان به كنترل سیل و هرزآب در بالادست شهر و استفاده بهينه از آن‌ها، جلوگيری از تغيير كاربری اراضی، گسترش فضای سبز و تفرجگاه‌های طبيعی و نمايش انواع پروژه‌های آبخيزداری به شهرنشينان اشاره کرد.

وی با اشاره به این‌که با اجرای پروژه‌های مختلف در آبخيزهای شهری شمال زنجان (گاوازنگ) به مساحت 1960 هکتار، جنوب زنجان (سلمانلو) با مساحت 1463 هکتار، آبخیز شهری قیدار با مساحت 1300هکتار از جمله احداث مخازن ذخيره آب،بانكت‌زنی، جنگل‌كاری، بذركاری و كودپاشی مراتع، بهسازی چشمه‌ها، احداث پلكان‌های مخصوص ورزشی و پياده‌روی، بندهای رسوب‌گير، كانال‌های آبياری، جاده‌های مخصوص ماشين‌رو، پياده‌رو و كوهنوردی، پيست دوچرخه‌سواری كوهستانی و همچنین احداث يک دستگاه سد خاكی به ارتفاع 22 متر برای ذخيره آب به منظور استفاده تفريحی و آبياری درختان اشاره کرد و گفت: این قبیل اقدامات توانسته علاوه بر كنترل سيل و فرسايش خاک تفرجگاه زيبایی را برای شهروندان زنجانی بوجود آورد. 

معاون آبخیزداری اداره کل منابع طبیعی استان در ادامه به عملیات آبخیزداری در شهرستان خدابنده و ابهر اشاره کرد و افزود: اجرای عمليات آبخيزداری در حوضه آبخيز شهری خدابنده در دست اجرا بوده و حوضه آبخيز شهری ابهر نیز به زودی آغاز می‌شود.

**ساماندهی رودخانه‌ها خسارت سيل را به صفر رسانده است

وی ساماندهی رودخانه‌ها در کاهش خسارات وارده ناشی از وقوع سیل را تأثیرگذار دانست تا جایی که اجرای اين پروژه‌ها خسارت سيل در مناطق مربوطه را به صفر رسانده است، افزود: عمليات ساماندهی رودخانه‌ها در استان به منظور تثبيت بستر رودخانه، كنترل فرسايش كناره رودخانه، جلوگيری از خسارات سيل در زمين‌های زراعی حاشیه رودخانه‌ها شامل عمليات اجرایی در رودخانه‌های قزل‌اوزن، قلعه‌چای و زنجان‌رود انجام شده است.

بیات تصریح کرد: عمليات تثبيت بستر رودخانه تاكنون به طول 40 كيلومتر در رودخانه زنجان‌رود، 10 كيلومتر از رودخانه قلعه‌چای و بخشی از رودخانه قزل‌اوزن در منطقه ماهنشان انجام شده است كه علاوه بر جلوگيری از فرسايش پيشرونده در اراضی حاشيه رودخانه‌ها سبب احيای چند صد هكتار زمين زراعی در ساحل آن‌ها نيز شده است. 

**اجرای پروژه‌های آبخوان‌داری راهکار برون‌رفت خطر افت شديد آب‌های زيرزمينی در دشت‌های استان

وی در ادامه گفت‌و‌گوی خود با صدای زنجان به اقدامات انجام شده در راستای جمع‌آوری و هدايت هرز آب‌ها و سيلاب‌های بهاره اشاره کرد و یادآور شد: تاكنون در 6 حوضه از استان اقدام به اجرای پروژه‌های پخش سيلاب و آبخوان‌داری شده كه هدف از آن جمع‌آوری و هدايت هرز آب‌ها و سيلاب‌های بهاره حوضه‌ها در محل‌های نفوذپذير و تزريق آب به سفره‌های زيرزمينی بوده و نقش بسزایی در تقويت اين سفره‌ها ايفا كرده است که از جمله اين پروژه‌ها می‌توان به پروژه پخش سيلاب هيدج، رضا‌آباد، سيلاب كاكاآباد، خليفه‌لو، هارون‌آباد، ینگجه زنجانرود و خراسانلو اشاره کرد.

معاون آبخیزداری اداره کل منابع طبیعی استان با تأکید بر این‌که با اجرای اين پروژه‌ها، سطح آب زيرزمينی در مناطق مربوطه بالا آمده و بهبود سفره آب زیرزمینی را در پی داشته و اجرای هر چه بيشتر اين نوع پروژه‌ها در سطح استان می‌تواند دشت‌ها را از خطر افت شديد آب‌های زيرزمينی نجات دهد، خاطرنشان کرد: پروژه‌های آبخوان‌داری در حوضه‌های والایش و خراسانلو در شهرستان ابهر نیز در دست اجرا است.

**احداث 29 دستگاه سد خاکی در زنجان

وی ابراز کرد: تاکنون 29دستگاه سد خاکی با ارتفاع 10 تا 37 متر در نقاط مختلف استان احداث شده است که در کنترل رسوب و هرزآب‌های حوضه‌های مربوطه و مقابله با پدیده خشکسالی در آن‌ها نقش بسزایی داشته‌اند.

بیات با بیان این‌که اجرای عمليات آبخيزداری در حدود 20 درصد از مساحت حوضه‌های مطالعه شده استان اجرایی شده است، اظهار کرد: هدف از اجرای این عملیات كنترل رسوب، افزایش عمر مفید مخازن سدها، كنترل فرسايش خاک، كنترل سيل و هرز آب، ايجاد پوشش گياهی و ... است.

وی در پایان عنوان کرد: عمليات آبخيزداری در حوضه‌های آبخیز 3 سد مخزنی کینه‌ورس‌، مشمپا و گلابر نیز در حال اجرا بوده و البته عمليات آبخيزداری در حوضه سد تهم كه آب شرب شهر زنجان و روستاهای مسير را تأمين می‌کند نیز به پایان رسیده است.