در بحران آب دیگر فرصت آزمون و خطا نیست

کمبود منابع آبی یکی از دلایل محدودیت توسعه بخش کشاورزی، صنعت و خدمات است و آبخیزداری و آبخوان داری با تقویت منابع آب سطحی و زیرزمینی می تواند در جهت توسعه کشور موثر باشد. کمبود منابع آب شیرین مهمترین چالش امروز جهان و کشور است و با توجه به اینکه کشور در منطقه خشک قرار دارد تبخیر در آن 2 برابر متوسط جهانی است.

در حال حاضر میزان فرسایش خاک در ایران حدود 17 تن در هکتار است که این میزان حدود سه برابر میانگین جهانی است. با توجه به این که میانگین شاخص جهانی فرسایش پنج تا 6 تن در هکتار است، میزان فرسایش در ایران حدود 3 برابر میانگین جهانی است.

یکی از مهمترین مشکلات حوزه های آبخیز فرسایش خاک می باشد که موجب از دست رفتن حاصلخیزی خاک و منابع ملی می شود، هچنین عوامل زمین شناسی، تغییرات اقلیمی و بروز خشکسالی نیز از عوامل مهم ایجاد فرسایش خاک به حساب می آیند، کشورهایی که نسبت به بهره برداری پایدار از منابع آب و خاک و محیط زیست اقدام و از فعالیتهایی که منجر به جلوگیری از تخریب و فرسایش خاک می شود، ممانعت می کنند، خاک پایدار و حاصلخیزتری نیز دارند.

از بین بردن پوشش گیاهی، چرای بی رویه، قطع درختان، کشاورزی ناپایدار، تغییر کاربری اراضی زراعی و باغات و مدیریت ناپایدار منابع خاک، اجرای طرح های غیر اصولی منابع آب و تغییر جریان طبیعی آب، خشکاندن تالاب ها و عدم توجه به حق آبه‌های زیست محیطی از عوامل فرسایش خاک محسوب می شوند که با دخل و تصرف انسانها در طبیعت صورت می گیرد.

مهدی نوربخش مدیریت پایدار منابع خاک، حفاظت جنگل ها و مراتع و اجرای طرح های جنگلداری و مرتع داری، آبخیزداری، آبخوان داری و عدم تخریب سرزمین را در کاهش روند فرسایش خاک بسیار موثر می‌داند و معتقد است: آبخیزداری یکی از راه های موثر در مدیریت آب آبخیزداری است که از هدر رفت آب های سطحی، بروز سیل و رسوب جلوگیری می کند و از طریق ذخیره و نفوذ آبهای سطحی در خاک باعث استفاده بهینه از حداقل بارش ها می شود.

رئیس اداره آبخیزداری و حفاظت خاک منابع طبیعی و آبخیزداری استان با بیان اینکه آبخیزداری از طریق ذخیره منابع آبی، تقویت پوشش گیاهی را به دنبال داشته و همین مسئله به کاهش بیابان زایی و جلوگیری از پدیده گرد و غبار کمک می کند، ادامه می‌دهد: آبخیزداری با فعالیتهای بیولوژیک منجر به تثبیت خاک می شود، تقویت پوشش گیاهی، تقویت سفره های زیرزمینی و جلوگیری از فرسایش خاک از مزایای آبخیزداری است. 

نوربخش با توضیح اینکه آبخوانداري مجموعه اي از عمليات مكانيكي است كه مهار و نفوذ سيلاب بر روي عرصه هاي آبخوان موجب احياء كمي و كيفي منابع آب و خاك مي شود، اضافه می‌کند: آبخوان عبارتست از پهنه هایی با رسوبات دانه درشت به نام مخروط افکنه كه به آساني آب را از خود عبور داده و موجب تغذيه سفره هاي آبهاي زيرزميني مي گردد و آبخوان داري به مديريت اين آبخوان ها اطلاق می شود، آب­هاي زيرزميني هميشه در شرايط بحراني كم آبي نقش مؤثري ايفا كرده اند زيرا منابع آب هاي زيرزميني خالص ترين و تميزترين آب ها بوده و كمتر نياز به تصفيه و گندزدائي دارند. 

وی ضمن ابراز تاسف از بهره برداري بی رویه از ذخاير آب هاي زيرزميني مناطق خشك و نيمه خشك، طی سال های اخیر، از طریق قنات، چاه هاي عميق و نيمه عمیق، افت سطح آب هاي زيرزميني را نتیجه شوم ادامه‌دار بودن آن عوامل عنوان می‌کند. 

نوربخش که در فعالیت‌های میدانی از کارشناسان و متخصصین اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان زنجان محسوب می‌شود تغذيه مصنوعی سفره هاي آب زيرزميني را يكي از راه هاي استفاده بهينه از آب اعلام می‌کند كه توسط آبخيزداران انجام مي شود مانند به كار بردن روش هایی براي نفوذ دادن آب باران و آب حاصل از ذوب برف ها به درون زمين ، به طوري كه از هدر رفتن آب به شكل سيلاب و جاري شدن آن بر سطح زمين، به خصوص در فصل های غیر زراعی، جلوگيري به عمل آيد.

وی این کار را از آن رو مهم می‌داند كه آب مي تواند از لايه هاي نفوذپذير زمين عبور كند و سپس با برخورد به لايه هاي غير قابل نفوذ، آب هاي زيرزميني را تقویت نماید. اين آب ها به صورت چشمه، قنات، چاه هاي كم عمق و نيمه عميق مورد بهره برداري قرار مي گيرند. اهميت اين عمليات وقتي خود را نشان می دهد كه در مناطق مورد نظر، رودخانه دائمي وجود نداشته و يا اينكه فقط رودخانه فصلي وجود داشته باشد. 

به گفته نوربخش کنترل بیشترین شدت جریان سیل در رودخانه و کاهش اثرات مخرب آن، تغذیه و تقویت سفره های آب زیرزمینی، جلوگيري از پايين رفتن سطح آب هاي زيرزميني و کاهش هزينه هاي پمپاژ، جلوگیری از تبخیر شدن آب در سطح زمین، پيشگيري از نفوذ آب هاي شور به سفره هاي آب زيرزميني از اهداف تغذيه مصنوعي است که توسط کارشناسان مربوطه پروژه‌های آبخیزداری و آبخوان‌داری در دستور کار اداره کل منابع طبیعی قرار می‌گیرد.

وی در پاسخ به سئوال صدای زنجان مبنی بر وضعیت پروژه های اجرائی آبخیزداری در استان با توجه به وضعیت نامطلوب بارش در زنجان و قرارگیری استان در شرایط خشکسالی و بحران آب عنوان می‌کند: تاکنون در حدود 20 درصد از مساحت مطالعه شده استان عمليات آبخيزداري، اجرائي شده که شامل انواع پروژه‌هاي مكانيكي، بيومكانيكي و بيولوژيكي می‌باشد.

نوربخش با بیان اینکه در حوزه ایجاد پاركهاي آبخيز شهري، انديشه احداث پاركهاي آبخيز و يا انجام عمليات آبخيزداري در حوضه‌هاي آبخيز شهري از سال 1373 در استان مطرح و مورد مطالعه و اجراء قرارگرفت، ادامه می‌دهد: آبخيزهاي شهري عرصه‌هاي مجاور و يا در برگيرنده شهرها هستند كه اقدامات مربوط در آبخيزهاي شهري شمال زنجان (گاوازنگ) به مساحت 1960 هکتار و جنوب زنجان (سلمانلو) با مساحت 1463هکتار و آبخیزشهری قیدار با مساحت 1300 هکتار با هدف کنترل سیل و هرزآب در بالادست شهرو استفاده بهينه از آنها، جلوگيري از تغيير كاربري اراضي، گسترش فضاي سبز و تفرجگاههاي طبيعي و نمايش انواع پروژه‌هاي آبخيزداري به شهرنشينان صورت گرفته است. 

رئیس اداره آبخیزداری و حفاظت خاک منابع طبیعی و آبخیزداری استان با بیان اینکه "البته عمليات ساماندهي رودخانه‌ها در استان زنجان به منظور تثبيت بستر رودخانه، كنترل فرسايش كناره رودخانه، جلوگيري از خسارات سيل در زمينهاي زراعي حاشیه رودخانه‌ها شامل عمليات اجرائي در رودخانه های قزل اوزن- قلعه چاي و زنجان رود صورت گرفته است، می‌افزاید: اين عمليات تاكنون در طول 40 كيلومتر از رودخانه زنجان رود ، ده كيلومتر از رودخانه قلعه چاي و بخشی از رودخانه قزل اوزن در منطقه ماهنشان انجام گرديده كه علاوه بر جلوگيري از فرسايش پيش رونده در اراضي حاشيه رودخانه‌ها موجب احياي چند صد هكتار زمين زراعي در ساحل آنها نيز شده و خسارت سيل در مناطق مربوطه به صفر رسيده است.

 وی با اشاره به اجراي پروژه های پخش سيلاب و آبخوان‌داري در 6 حوضه از استان نظیر هیدج، رضا آباد، كاكاآباد ، خليفه‌لو ، هارون آباد، ینگجه زنجانرود و خراسانلو با هدف جمع‌آوري و هدايت هرز آبها و سيلاب‌هاي بهاره حوضه‌ها در محل‌هاي نفوذپذير و تزريق آب به سفره‌هاي زيرزميني اقدام کرده است، می‌افزاید: با اجراي اين پروژه‌ها، سطح آب زيرزميني در مناطق مربوطه بالا آمده و بهبود سفره آب زیرزمینی را در پی داشته و اجراي هر چه بيشتر اين نوع پروژه‌ها در سطح استان زنجان مي‌تواند دشتها را از خطر افت شديد آبهاي زيرزميني نجات دهد، در حال حاضر نیز پروژه‌هاي آبخوان‌داري در حوضه های والایش و خراسانلو در شهرستان ابهر نیز در دست اجرا مي‌باشند.

رئیس اداره آبخیزداری و حفاظت خاک منابع طبیعی و آبخیزداری استان با اشاره به اجرای عملیات مکانیکی به سطح 3840000 متر مکعب، انجام عملیات بیولوژیکی به سطح 31500 هکتار و سایر عملیات اجرایی خاطرنشان می‌کند که در سال 1395 نیز تعداد 8 پروژه آبخیزداری در سطح استان اجرا گردید که همگی آنها با توجه به تخصیص اعتبارات عمرانی به طور 100% اجرا و تکمیل گردید.